Archiwum

W 2017 roku w Katowicach odbyła się międzynarodowa konferencja
„500 lat Reformacji na Górnym Śląsku”

Przypominamy bardzo ciekawą konferencję sprzed trzech lat!

W dniach 28-29 września 2017 r. w Bibliotece Śląskiej odbyła się konferencja „500 lat Reformacji na Górnym Śląsku”, podczas której polscy i niemieccy prelegenci zaprezentowali aktualny stan badań nad dziejami śląskiej Reformacji. Ponad dwadzieścia referatów wygłoszonych przez historyków i badaczy z różnych ośrodków naukowych zaprezentowało własne spojrzenie na rozwój luteranizmu na przestrzeni pięciu wieków jego trwania na ziemi śląskiej. W uroczystym otwarciu konferencji udział wzięli dyrektor Biblioteki Śląskiej prof. dr hab. Jan Malicki oraz biskupi luterańscy: ks. dr Marian Niemiec – diecezji katowickiej oraz ks. dr Adrian Korczago – diecezji cieszyńskiej Kościoła. Prof. Jan Malicki podkreślił wkład luterańskich autorów w powstawanie polskiej literatury na Śląsku. Od początku trwania Reformacji luterańscy pastorzy, nauczyciele oraz pisarze pomnażali śląski dorobek literacki, który służył nie tylko celom konfesyjnym, ale utrwalaniu polskości na Śląsku. Możliwość wspólnego poznawania przeszłości protestanckiej podkreślili dostojnicy Kościoła luterańskiego.

Prof. dr hab. Ryszard Kaczmarek

Konferencja zorganizowana została przez Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej, pod przewodnictwem prof. Ryszarda Kaczmarka, przy współpracy Uniwersytetu ze Stuttgartu. Wystąpienia referentów zaprezentowane zostały w trzech panelach tematycznych: czasy Reformacji na Górnym Śląsku w wiekach XVI-XVIII, dzieje górnośląskiego Kościoła ewangelickiego do 1918 r. oraz funkcjonowanie Kościoła Unijnego (1922-1939) i Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego po 1945 r.

Dr hab. Wacław Gojniczek

Pierwsza część konferencji dotyczyła rozprzestrzeniania się luteranizmu na ziemiach śląskich, popieranego przez władców piastowskich sprzyjających nowym poglądom, po czasy rekatolizacji i zdziesiątkowania wiernych, najtrwalej ocalałych na Ziemi Cieszyńskiej. Prof. Joachim Bahlcke (Uniwersytet Stuttgart) zwrócił uwagę na specyfikę śląskiej Reformacji: lokalność tutejszych ruchów reformacyjnych oraz różnorodność kształtujących się na Śląsku wspólnot, podkreślił, że do 1742 r. (do czasu włączenie Śląska do państwa pruskiego), to miejscowi władcy decydowali o „ius reformandi”, co prowadziło do powstania tutaj wielu Kościołów lokalnych, funkcjonujących w oparciu o własne agendy. W dalszej kolejności omówione zostały postawy cieszyńskich Piastów wobec szerzącego się wyznania, z podkreśleniem zasług księcia Wacława III Adama (1524-1579) dla utrwalania luteranizmu na Ziemi Cieszyńskiej (dr hab. Wacław Gojniczek). O sztuce protestanckiej na Górnym Śląsku mówili następni prelegenci, przedstawiając nowe zasady wystroju kościołów, które dla luteran stały się przede wszystkim miejscem słuchania Słowa Bożego i sprawowania sakramentów (Chrztu i Wieczerzy Pańskiej), co wiązało się z odejściem od typowego dla rzymskokatolickich świątyń eksponowania ich funkcji sakralnych (dr Jerzy Gorzelik). Sylwia Krzemińska-Szołtysek (Uniwersytet Wrocławski) zwróciła ponadto uwagę na funkcję ołtarzy w luterańskich kościołach, które swoją wymową, z najczęściej umieszczanym obrazem „Ostatniej Wieczerzy”, miały umacniać wiarę, krzepić i kierować uwagę ku właściwemu rozumieniu sensu sakramentów.

Dr Renata Czyż

Niemieccy referenci poruszali zagadnienia dotyczące pietyzmu, szerzącego się w Kościołach luterańskich ruchu opartego na rozbudzaniu indywidualnej pobożności, rozwijaniu „wiary serca” i propagowaniu misyjnej działalności. Nie zabrakło wśród poruszanych tematów uwzględnienia pietystycznych tradycji z Hernhutt (wspólnoty założonej przez hrabiego Mikołaja Ludwika von Zizendorffa w XVIII w.) oraz niemieckich pietystów z Halle, rozprowadzających Biblię wśród ludu śląskiego (dr Dietrich Meyer). Akcji misyjnej prowadzonej przez ewangelików na Górnym Śląsku dotyczyło także wystąpienie dr Barbary Kalinowskiej-Wójcik, która przedstawiła działalność Towarzystwa Krzewienia Chrześcijaństwa wśród Żydów, starającego się pozyskać wyznawców spośród żydowskiej społeczności na Górnym Śląsku. Na podstawie zachowanych archiwaliów przedstawione zostały stosunki panujące pomiędzy pszczyńskimi katolikami i protestantami (dr hab. Halina Dudała), utworzenie Ewangelickiego Kościoła Unijnego w Prusach (1817), który miał połączyć w jednym Kościele luteran i ewangelików reformowanych, w tym na terenach Śląska stanowiącego prowincję państwa pruskiego (prof. dr hab. Roland Gehrke).

Ks. dr Adam Malina

W drugim dniu konferencji kontynuowano tematy z zakresu dziejów Kościoła ewangelickiego na pruskim i austriackim Śląsku do 1918 r. Omawiano rozwój protestantyzmu w państwie pszczyńskim wspieranego przez Promnitzów – fundatorów kościołów, szkół i parafii (dr Jerzy Polak). Prof. Tadeusz Stegner przedstawił, jak na łamach „Zwiastuna Ewangelickiego”, XIX-wiecznego czasopisma ukazującego się w Warszawie, obecna była tematyka górnośląskiego ewangelicyzmu. Przedstawiony został m.in. „Obraz Lutra w polskiej, ewangelickiej literaturze religijnej na Śląsku Cieszyńskim (do 1918 r.)”, dr Renata Czyż zrekonstruowała wizerunek Reformatora, jaki wyłania się z zachowanych dzieł luterańskich na przestrzeni stuleci. Badaczka podkreślała, iż twórcom przyświecało, by nie uczynić z Ojca Reformacji „świętego”, postaci monumentalnej i otaczanej kultem. Referaty dotyczyły przeszłości ewangelickiej parafii z Hołdunowa, swoistej wyspy na mapie wyznaniowej Górnego Śląska, doświadczonej w czasie powstań śląskich (ks. dr Adama Malina) (w czasie drugiego powstania śląskiego w wyniku akcji powstańców zostało spalonych 14 domów hołdunowskich ewangelików, co było wynikiem narastających wśród mieszkańców Śląska konfliktów narodowościowych) oraz powstawania i restytuowania istniejących wczesniej parafii ewangelickich odbudowywanych pod panowaniem pruskim, w warunkach industrializacji i wzrostu liczby wiernych (dr Dawid Duch).

Dr Józef Szymeczek

Popołudniowa część drugiego dnia konferencji dotyczyła okresu po 1918 r. O potrzebie pielęgnowania pamięci o konfesyjnej przeszłości mówiła prof. Ewa Chojecka („Obrazowanie pamięci historycznej. Refleksje nad wystawą 500-lecia Reformacji”). Prof. Grażyna Barbara Szewczyk starała się ukazać twórczość literacką górnośląskich ewangelików, z uwzględnieniem dwujęzycznych tradycji wyznaniowych, przypomniała zarówno polskich, jak i niemieckich twórców, utrwalone w tradycji czytelniczej utwory, po zachowane dziedzictwo literackie wspólnoty. O organizacji Ewangelickiego Kościoła Unijnego na Polskim Górnym Śląsku, ukonstytuowanego w 1922 r. na mocy konwencji genewskiej, mówił prof. Ryszard Kaczmarek – prelegent poruszył zagadnienia konfliktów narodowościowych narastających pomiędzy polskimi i niemieckimi wyznawcami w obrębie struktur parafialnych, władz Kościoła i wiernych. Temat starcia interesów narodowych wśród górnośląskich ewangelików był kontynuowany przez dr Martę Kasprowską-Jarczyk, która na podstawie zachowanych w zbiorach Biblioteki Śląskiej materiałów przedstawiła działalność Towarzystwa Polaków Ewangelików na Górnym Śląsku, dążącego do spolonizowania struktur Kościoła unijnego. Dr Józef Szymeczek (Uniwersytet w Ostrawie) przybliżył losy polskich ewangelików na Zaolziu, którzy po 1920 r. znaleźli się na terenie państwa czeskiego, tworząc Augsburski Kościół Ewangelicki na Wschodnim Śląsku w Czechosłowacji (1922); podkreślał jednocześnie dążenia tamtejszych ewangelików do zachowania swojej niezależności w państwie czeskim, w okresie przed- i powojennym.

Od lewej: dr hab. Wacław Gojniczek, prof. dr hab. Ewa Chojecka, prof. dr hab. Grażyna Szewczyk, dr hab. Jan Szturc i prof. dr hab. Ryszard Kaczmarek

Bogaty program ostatniego dnia obrad w Bibliotece Śląskiej obejmował zagadnienia dotyczące ewangelików w okresie międzywojennym i późniejszym. Przedstawiony został stan organizacyjny Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w województwie śląskim, pod którego zwierzchnictwem znalazły się po 1918 r. polskie zbory cieszyńskie (Stefan Król, Biblioteka Pedagogiczna w Bielsku-Białej), o diasporze ewangelickiej na Górnym Śląsku dążącej do zachowania własnej tożsamości wobec katolików mówił dr Sebastian Rosenbaum (Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach), losy wyznawców w czasie drugiej wojny światowej przedstawił dr Mirosław Węcki (Uniwersytet Śląski). O okolicznościach odbudowy Kościoła po 1945 r. mówił dr hab. Krzysztof Nowak nawiązując do trudności związanych z funkcjonowaniem Kościołów mniejszościowych w socjalistycznym państwie. Prelegent podkreślił starania ewangelików zmierzające do nadania powojennemu Kościołowi ewangelickiemu całkowicie polskiego charakteru, zerwania z przedwojenną tradycją niemiecką. Dopełnieniem tematyki najnowszej było wystąpienie dr. hab. Jana Szturca, który zaprezentował sylwetki ewangelików – działaczy solidarnościowych, posłów, senatorów, po wyznawców angażujących się w działalność samorządową, społeczną i polityczną.

W czasie dwudniowych obrad referenci zaprezentowali szeroką gamę różnorodnych tematów. Na zakończenie prof. Ryszard Kaczmarek zaznaczył, że konferencja była częścią całego cyklu wydarzeń zorganizowanych przez Instytut Badań Regionalnych w Jubileuszowym Roku Reformacji, przy czym towarzyszyła jej albumowa publikacja „500 lat Reformacji na Górnym Śląsku” (Katowice 2017), którą mogli otrzymać wszyscy uczestnicy konferencji. Obradom towarzyszyło również stoisko z publikacjami o tematyce protestanckiej zorganizowane przez Księgarnię CLC. W trakcie obrad po każdym z paneli tematycznych miała miejsce dyskusja z możliwością kierowania pytań do prelegentów.

Tekst: Aneta M. Sokół, zdjęcia: Instytut Badań Regionalnych

Odpowiedz

Możesz użyć tych znaczników HTML

<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>