O braciach morawskich – wykład prof. Joanny Szczepankiewicz-Battek

20 stycznia odbyło się pierwsze w tym roku spotkanie katowickiego Oddziału PTEw, którego gościem była dr hab. Joanna Szczepankiewicz-Battek, profesor WSB Merito we Wrocławiu, specjalistka w zakresie geografii historycznej, ze szczególnym uwzględnieniem kultury mniejszości religijnych i etnicznych w Europie. Spotkanie odbyło się z inicjatywy i przy wsparciu Związku Łużyczan w Polsce – Macierzy Łużyckiej. Prelegentkę tradycyjnie przedstawiła prezes Oddziału prof. Grażyna Szewczyk, zwracając uwagę na jej osiągnięcia naukowe, w tym szczególnie publikacje dotyczące protestantyzmu na Śląsku.

Prof. Joanna Szczepankiewicz-Battek wygłosiła wykład „Bracia morawscy – początki wspólnoty w Herrnhut i ich osadnictwo na Śląsku”, który zgromadził w sali parafialnej liczne grono słuchaczy. Wykład ukazał dzieje wspólnoty z Herrnhut, powstałej w XVIII w. w Saksonii (Niemcy), na Łużycach Górnych. Jednocześnie przypomniana została postać protektora herrnhuckiej wspólnoty Nikolausa von Zinzendorfa (1700-1760), inicjatora działalności misyjnej braci morawskich.

W pierwszej części prof. Szczepankiewicz-Battek opowiedziała, jak powstała herrnhucka wspólnota. Bracia morawscy byli kontynuatorami braci czeskich, przedreformacyjnego ruchu zapoczątkowanego przez Jana Husa (1370-1415). Ten znany czeski reformator na długo przed Lutrem domagał się m.in. przyjmowania komunii pod dwiema postaciami. Bracia czescy byli prześladowani pod rządami Habsburgów, na przykład w 1548 r. edyktem cesarskim zostali zmuszeni do opuszczenia kraju lub przyjęcia katolicyzmu. Stąd już od XVI w. emigrowali na Śląsk, do Niemiec lub do Rzeczypospolitej, gdzie cieszyli się tolerancją religijną (m.in. Leszno, Strzelin, Tabor Wielki i Zelów). Jak zaznaczyła prelegentka, w wyniku nasilonych prześladowań grupa około tysiąca wiernych z terenu Moraw w 1722 r. zorganizowała masową ucieczkę. Część tej grupy dotarła na Łużyce znajdując schronienie w dobrach hrabiego Nikolausa von Zizendorfa. Tam bracia czescy założyli osadę „na surowym korzeniu”, nazwaną Herrnhut (z niem. „Opieka Pana”, „Straż Pana”).

W dalszej kolejności prelegentka przybliżyła postać Nikolasa von Zinzendorfa (1700-1760). Hrabia Zinzendorf wprawdzie zaprosił grupę prześladowanych uciekinierów z Moraw, ale nie przewidział, że przybędą oni do jego majątku tak licznie. Pozwolił jednak osiedlić się uciekinierom na swojej ziemi, przyjmując rolę protektora i duchowego przywódcy nowej wspólnoty religijnej, która z czasem przyjęła nazwę Ewangelicka Jednota Braterska.

Podczas wykładu można było usłyszeć wiele ciekawostek i wspomnień dotyczących hr. Zinzendorfa. Podkreślona została jego głęboka religijność, którą przejawiał już od dziecka, otwartość na poznawanie innych wyznań oraz zaangażowanie w działalność misyjną. Jak się okazuje, podczas podróży po Europie (po studiach prawniczych) Zinzendorf przeżył własne nawrócenie, gdy pod wpływem obrazu „Chrystus w koronie cierniowej” w Duesseldorfie postanowił poświęcić się szerzeniu misji. Jako zamożny, młody szlachcic zrezygnował z dworskiej kariery, by zostać ewangelickim duchownym i służyć herrnhuckiej wspólnocie. Akcja misyjna, której był on inicjatorem i organizatorem, rozprzestrzeniła się na wiele krajów i kontynentów. Podkreślone zostało, że misjonarze wysyłani przez Zinzendorfa troszczyli się o prawdziwe duchowe nawrócenie swoich podopiecznych w odległych krajach. W misjach brali udział mężczyźni i kobiety z Herrnut, którzy dotarli m.in. na Wyspę św. Tomasza, do Afryki Południowej, do Ameryki, Azji czy na Grenlandię.

Opowieść o hr. Zinzendorfie wzbogaciły szczegóły dotyczące jego życia rodzinnego, bliskich, pierwszej i drugiej żony (Erdmuty Doroty von Reuss i Anny Nietschman) oraz dzieci. Jak można było usłyszeć, spośród dwanaściorga dzieci Doroty i Nikolausa von Zinzendorfów wieku dorosłego dożyło tylko czworo z nich.

Prelekcji towarzyszyła prezentacja, w tym liczne fotografie, mapki i zdjęcia, unaoczniły, jak wyglądało Herrnhut, a także jak wygląda obecnie. Prof. Szczepankiewicz-Battek opowiedziała o tradycjach religijnych i zwyczajach pielęgnowanych w herrnhuckiej wspólnocie. Podkreśliła, że osada Herrnhut została zbudowana na planie krzyża, wraz z centralnie usytuowaną Wielką Salą, do dziś miejscem nabożeństw i spotkań. Dzięki fotografiom można było zobaczyć, jak wygląda cmentarz herrnhucki z wydzieloną odrębnie częścią pochówków dla kobiet i mężczyzn. Herrnhucka wspólnota funkcjonowała w oparciu o 42-punktowy traktat ułożony przez hr. Zinzendorfa, porządkujący życie religijne wspólnoty. Traktat wprowadzał m.in. czuwania modlitewne, wieczorne spotkania ze śpiewem czy losowanie wersetów biblijnych na każdy dzień roku (tradycja ta przetrwała w postaci wydawanego w wielu krajach cyklu „Z Biblią na każdy dzień”). Duchowość w Herrnhut kształtowała również teologia serca, której twórcą był Zinzendorf, która odwoływała się do osobistych, bliskich więzi z Bogiem. Nie wyczerpuje to jednak bogactwa informacji dotyczących Herrnhut, przedstawionych przez prelegentkę.

Na koniec mogliśmy poznać ślady braci morawskich, które przetrwały na Śląsku, które są świadectwem rozwoju na tych terenach osadnictwa podobnego do Herrnhut. Miejscowości zakładane „na surowym korzeniu” powstały w Piławie Górnej, Nowej Soli czy Pawłowiczkach. Pomimo nielicznych pozostałości po przeszłości „herrnhuckiej”, słuchacze zostali zachęceni do zwiedzenia Izby Pamięci Braci Morawskich w Suchdolu u źródeł Odry, skąd cała grupa wywędrowała na Łużyce.

Po wykładzie tradycyjnie wywiązała się dyskusja, a pytania do prelegentki dotyczyły zaprezentowanej działalności misyjnej czy stosunku braci morawskich do spraw politycznych. Rozmowa dotyczyła także współczesnej obecności braci morawskich na świecie i ich aktywności. Prof. Szczepankiewicz-Battek zaznaczyła, że uwzględnione w prezentacjach zdjęcia są autorstwa jej męża Marka Battka (1953-2018), także współautora wspólnie wydanych publikacji.

Tekst: Aneta M. Sokół, zdjęcia: Aneta M. Sokół i Jan Szturc